Народныя прыкметы і забабоны Глыбоччыны

Уступ

Гэты артыкул увайшоў у першы нумар часопіса “Паазер’е”.

Гэта праца з этнаграфіі напісана і залічана на Папскім універсітэце Яна Паўла II у Кракаве пад кіраўніцтвам доктара навук Збігнева Бліберы, прафесара Ягелонскага ўніверсітэта.

У сваёй працы я хацеў бы апісаць некаторыя народныя традыцыі на вельмі добра вядомым мне абшары. Гэта вельмі цікавыя тэрыторыі, якія маюць сваю ўласную культуру, свае традыцыі, забабоны. Цікава тое, што падобныя звычаі не сустракаюцца ў бліжэйшых раёнах. Менавіта таму мне здаецца, што гэты рэгіён заслугоўвае асаблівай увагі.

Пэўны ўплыў на ўсё гэта аказала, вядома, гісторыя, якую перажылі гэтыя землі, але і этнічны субстрат сыграў тут вельмі важную ролю. Я хацеў бы адзначыць, што этнічную большасць складаюць беларусы (каля 54%), астатнія-палякі (каля 40%) і невялікая колькасць татараў (каля 6%). Перад Другой сусветнай вайной стан гэты выглядаў, вядома, інакш, таму што саміх габрэяў было каля 30%; палякаў было крыху больш, таму што гэта была Польшча.

На маю думку, менавіта такая нацыянальная мешанка, і адначасова рэлігійная (тут мы маем справу з каталіцызмам і польскасцю, праваслаўем і беларускасцю, юдаізмам і яўрэйскай культурай, ісламам і татарскай культурай), перш за ўсё, аказала ўплыў на гэтую мясцовую культуру, зрэшты, вельмі цікавую. Сляды існавання і дзейнасці розных нацыянальнасцяў бачныя ў захаваных помніках архітэктуры, могілках і помніках, а таксама ў працах па літаратуры, жывапісу, традыцыях і звычаях мясцовых жыхароў, якія я хацеў бы прадставіць у гэтых развагах.

 

Кароткая гісторыя Глыбокага

Глыбокае – гэта невялікае гандлёвае мястэчка, якіх калісьці было шмат на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Сваёй арыгінальнай гісторыяй яно абавязана, сярод іншага, яго ўладальнікам – прадстаўнікам выбітных і найбагацейшых магнацкіх сем’яў: Радзівілам, Корсакам і Зяновічам. Першая ўзгадка датуецца 1414 годам, а наступная 1514 годам. Яны кажуць аб Глыбокім, як аб вёсцы, якая належыць двум магнацкім сем’ям: Корсакам і Дэспат-Зяновічам. Ад пачатку XVI стагоддзя Глыбокае было горадам, які не меў уласнага самакіравання, ні якіх-небудзь лакацыйных прывілеяў. Па гэтай прычыне на тэрыторыі Рэчы Паспалітай гэта было выключнай з’явай. Гэтая прыналежнасць да двух уладальнікаў мела тут падвойнае значэнне. Рака Беразвіца, якая працякае праз горад, была мяжой двух гіганцкіх зямельных комплексаў: з поўначы – уладанняў Корсакаў, а з поўдня – латыфундыі Зяновічаў. З XVII стагоддзя першыя з іх перайшлі шлях завяшчання да айцоў кармелітаў босых і базыліянаў; а Зяновічаўскі спадчынным шляхам перайшоў у рукі Радзівілаў.

Яшчэ больш цікавым з’яўляецца тое, што гэтая памежная лінія была таксама мяжой двух адміністрацыйных адзінак: Віленскага ваяводства і Полацкага ваяводства. Радзівілаўская частка горада знаходзілася ў Віленскім ваяводстве, а кармеліцкая – у Полацкім ваяводстве.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай Глыбокае аказалася пад уладай Расіі. Аднак насельніцтва горада і наваколля паўстала супраць новай рэальнасці. Вялікія надзеі на змяненне сітуацыі звязвалі апошнія ўладальнікі Глыбокага з Напалеонам І, такім чынам, сталі ўзброенымі на яго баку. Пасля яго паражэння Нясвіжская ардынацыя апынулася, рашэннем расійскіх уладаў, у руках прускай лініі Радзівілаў.
Гісторыя Глыбокага ў XIX стагоддзі, аднолькава як той часткі, якая належала Вітгенштэйнам, так і кармеліцкай, цесна звязаны з найважнейшымі падзеямі ў Літве: з лістападаўскім паўстаннем і польска-расійскай вайной 1831 года.

У пачатку ХХ стагоддзя значная частка Глыбокага стала ўласнасцю расійскага афіцэра Бацірскага.

У гады Першай сусветнай вайны мясцовасць апынулася ў прыфрантавой паласе і стала месцам амаль 4-гадовай барацьбы ўзброеных сіл ваюючых бакоў, а таксама сур’ёзных унутраных канфліктаў, якія адбыліся ў апошні год вайны, а таксама ў выніку сацыялістычных лозунгаў, прыплываючых з Савецкай Расіі.

У выніку польска-бальшавіцкай вайны, у адпаведнасці з Рыжскай дамовай з сакавіка 1921 года, Глыбокае апынулася ў межах ІІ Рэчы Паспалітай. Горад быў адным з важнейшых камунікацыйных і культурных цэнтраў Віленскага ваяводства. Развіццё горада перапыніў выбух Другой сусветнай вайны ў верасні 1939 года.

Глыбокае, разам з іншымі ўсходнімі землямі, апынулася пад савецкай акупацыяй, а пасля ў Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспубліцы. У асабліва цяжкім становішчы апынуўся горад і яго жыхары ў 1941 годзе, пасля змены гаспадара. Нягледзячы на гэта, прадпрымаліся спробы стварэння структур падполля і Арміі Краёвай. Сітуацыя Глыбокага яшчэ больш пагоршылася пасля вяртання камуністычных уладаў у 1944 годзе.

У выніку ялцінскіх перамоваў абшар былога Віленскага ваяводства, на якім ляжала Глыбокае, апынуўся за межамі тэрыторыі Польскай дзяржавы.

 

Норавы, звычкі і забабоны. Ужыванне ежы

Не садзіцца да ежы, напрыклад, у шапцы. Калі хтосьці так зробіць, то адразу каментуецца такі выпадак, кажучы, што ”толькі габрэі ядуць у шапках”, бо такія паводзіны абразлівыя (паўсюль існуе перакананне, што габрэі вінаватыя ў распяцці Госпада Ісуса і іх паводзіны, несумяшчальнае са звычаем, як бы гэта пацвярджае). Існуе шмат ”забабонаў” у дачыненні да малых здарэнняў падчас прыёму ежы: напрыклад, калі ў кага-небудзь выпадзе з рук лыжка, гэта значыць, што хтосьці спазняецца і хутка прыйдзе, і гэты хтосьці, вядома, нейкая жанчына. А калі ўпадзе відэлец або нож – у дадзеным выпадку гаворка ідзе пра мужчыну. Калі разаб’ецца талерка або кубак, лічыцца, што гэта ”на шчасце”. А калі мы хочам, каб нам шчасціла, то самі павінны біць талеркі – чым больш, тым лепш. Калі хтосьці рассыпіць цукар, то гэта значыць, што ён будзе смяяцца, а калі рассыпіць соль, то будзе плакаць. На сняданак ёсць першыя і другія стравы. На абед ужо, калі хто-небудзь хоча, можна з’есці суп, але гэта не з’яўляецца абавязковым. Лепш за ўсё, калі да кожнай стравы на сняданак, абед і вячэру падаецца бульба ў розным выглядзе: бульбяны суп, бульба адварная, смажаная, бульба фаршыраваная мясам, бульбяныя аладкі, бульбяная каша. Важна таксама, каб гэтыя стравы былі прыгатаваныя з выкарыстаннем натуральнага тлушчу. Спажываюць іх, вядома ж без нажа, толькі відэльцам і лыжкай.

Прывітанне

Пры сустрэчах з рознымі людзьмі, не трэба з усімі вітацца, толькі з гэтымі самымі прыязнымі або з такімі, якіх даўно не бачылі. Той, хто вітаецца з усімі сваімі знаёмымі кожны дзень, лічыцца дурнем. Не варта вітацца ”праз парог”, калі два чалавекі, стоячы, падзеленыя парогам. Тады – па народных прыкметах – пагражае сварка і разлад. Таксама нельга стаяць на парозе.

Лепш за ўсё паставіць дзесьці побач з парогам нож, нябачны для ўваходнага; тады калі прыйдзе хтосьці непрыязны або ”ведзьма”, то, пасля перасячэння парога, яна будзе адчуваць сябе дрэнна, нязручна і адразу ж выйдзе. Падчас сустрэчы ў полі нельга размаўляць на мяжы. Нельга прынімаць кагосьці ўваходзіячага з візітам, калі купаецца дзіця, таму што пагражае гэта хваробай для дзіцяці.

Жанчына ніколі не вітаецца, нават з жанчынай. Мужчына павінен вітацца з жанчынай першы. Жанчынам нельга наогул падаваць рукі, толькі калі вы блізкія сябры, то тады можна паціснуць руку.

З суседзямі ніколі не варта вітацца. Існуюць прыказкі, якія апраўдваюць гэтыя звычаі: ”Сусед – твой першы вораг.” ”Табе ніхто столькі зла не жадае, як ваш сусед.”

Пазыка

Суседу нельга нічога пазычаць, таму што калі нешта пазычыць ”праз мяжу”, тады ўсе рэчы такога самага ”кшталту”, што засталіся ў доме пазычальніка, абавязкова сапсуюцца, усохнуць або здохнуць калі не адразу, то пазней. Калі нешта ўжо пазычылася суседу, то ў такім разе межы трэба пасыпаць соллю, асабліва там, дзе сусед найбольш за ўсё ходзіць.

Ніколі нельга нічога пазычаць у святы; чым большае свята, тым горш для таго, хто пазычыў: будуць пераследваць яго нейкія няшчасці, хваробы.

У свята прыходзяць пазычаць толькі чараўніцы, часцей за ўсё запалкі. Але мужчынам можна пазычыць гэтую рэч, калі яны паляць цыгарэты. Калі ж пазычыць запалкі чалавеку, які не паліць, адразу варта па слядах таго ці той, хто пазычыў, пасыпаць соль або гэтыя сляды пакрапіць асвечанай вадой.

Не пазычайце шмат грошай, бо прыказка кажа: ”Калі хочаш мець ворага, пазыч грошай”. Пазычаная рэч, якая не была вернута, з’яўляецца прыватнай уласнасцю. Таму неабходна заўсёды патрабаваць кампенсацыі пазыковых рэчаў, у адваротным выпадку ніхто сам не прынясе, што пагражае проста стратай запазычаных рэчаў.

Ніколі не пазычай хатніх жывёл, нават не давай іх у падарунак. У адваротным выпадку ўжо ніколі той, хто вырошчваў гэту жывёлу, не зможа па-ранейшаму разводзіць, таму што ўсе яго жывёлы будуць хварэць або здохнуць.

З’явіўся звычай, каб, жадаючы пазычыць жывёлу або расліну, а дакладна,тое, што можа звесціся, даўжнік даваў ”у заклад” пэўную (невялікую) суму грошай. Тады гэта ўжо не крэдыт, і нічога тады не пагражае.

Не можна нічога пазычаць у выпадку, калі, напрыклад ацялілася карова; і калі гэта адбудзецца, то вам трэба пасыпаць попелам гной каля хлева.

Спаннё

Ноччу трэба спаць, бо толькі ведзьмы нешта робяць каля дома ноччу.

Нельга спаць, будучы павернутым галавой да сцяны, у якой знаходзяцца дзверы.

Нельга спаць у адным пакоі з катом, пагражае гэта, мабыць, страшнай хваробай лёгкіх (”жаба”), якая з’яўляецца ў чалавека падчас сну, калі варкоча кот.

Нельга спаць з адкрытым акном – гэта пагражае хваробамі або хуткай смерцю.

Пахаванне. Могілкі

Самае горшае, што можа здарыцца на пахаванні, гэта трапіць у нядаўна выкапаную яму – гэта пагражае хуткай смерцю.

На жалобным стале павінна быць шмат віна, гарэлкі, якія ўсе павінны піць, каб шлях да неба памерлага быў лёгкім. Той, хто адмаўляецца піць, паказвае сваю нядобразычлівасць у дачыненні да памерлага.

Калі мы хочам, каб камусьці не пашанцавала або жадаем яму хуткай смерці, проста ўзяць крыху зямлі з апошняга пахавання і пасыпаць ёй дарогу: той, хто пройдзе сюды першым, сустрэне зло.

Могілкі падзеленыя на часткі па канфесіях. Правая частка заўсёды праваслаўная, а левая -каталіцкая. Пратэстанты не надаюць гэтаму ўвагі. Татарскія і яўрэйскія могілкі размешчаны асобна. Праваслаўныя адзначаюць свята пад назвай ”Дзяды”. Тады ўсталёўваюць падчас вячэры свечку на акне, размешчаным бліжэй да дзвярэй, а на стол ставяць столькі пустых талерак, колькі ў сям’і мёртвых, якіх памятаюць, а таксама адну талерку, для прыблуднай душы. Затым прамаўляюць пацеры за памерлых і ”Ойча наш”, пасля чаго накладваюць ежу на ўсе талеркі, акрамя апошняй. Калі падчас ежы яны пачуюць стук у дзверы, але нікога не ўбачаць, толькі тады кладуць ежу ў гэту талерку. Акрамя таго, гэтая ежа павінна быць поснай, пажадана каша. Потым прыбіраюць стол, але толькі пасля таго, як людзі з’елі ежу. На наступны дзень тое, што ”засталося” пасля памерлых, сушаць, а потым выкарыстоўваюць у якасці цудадзейнай мазі; нельга гэта выкідваць.

Тое што засталося пасля трапезы жывых, таксама нельга выкідваць або даваць жывёлам. Лепш за ўсё закапаць усё гэта, але ні ў якім разе не спаліць, таму што гэта пагражае пажарам дома.

На Вялікдзень праваслаўныя маюць звычку хадзіць на могілкі. Бяруць з сабой яйкі, гарэлку, сядзяць каля магілы і спажываюць там ежу. Напрыклад, калі памерлы любіў пры жыцці піць гарэлку, то яму таксама наліваюць у магілу. На дзіцячыя магілы кладуць цукеркі.

Пасля вяртання з могілак трэба абавязкова вымыць рукі, але па-за домам, таму што, калі гэта зрабілі ўнутры дома, гэта пагражае рознымі захворваннямі. Калі сніцца памерлы, то гэта азначае просьбу навесці парадак на яго магіле.

Падсумаванне

Мэта гэтага нарыса – паказаць этнаграфічную унікальнасць Крэсаў, іх традыцыі, народныя перакананні, звычаі. Што да самага Глыбокага, так і хочацца працытаваць айца Яўсебіюша ад усіх Святых, які, такім чынам, вызначыў фундацыю, заснаваную у 1639 годзе для кляштару Босых Кармелітаў:

”Для таго, каб айцы стараліся адцягнуць русінаў ад расколу да святой каталіцкай Веры. Аддаюць сябе гэтай працы з вялікім цярпеннем і самаахвяраваннем, бо народ настолькі цёмны і няўмелы, што з вельмі вялікай цяжкасцю вучыцца пачатковым прынцыпам веры. Да таго ж паступова прымкнуў да сваіх забабонаў, што непадобна, каб іх выракся”.

Аляксандр Івашчонак

Пераклад Міхала Гіля